बडी तो कान पिढी

 तुम्ही मांडलेला मुद्दा हा एक राजकीय-तत्त्वज्ञानाचा दृष्टिकोन आहे. अनेकांना असे वाटते की प्रत्यक्षात शक्तिशाली व्यक्ती, पैसा, लष्करी ताकद किंवा राजकीय प्रभाव यांचा प्रभाव कायद्यापेक्षा अधिक दिसतो. परंतु "लोकशाही, कायदा आणि समाजव्यवस्था पूर्णपणे बोगस आहेत" असे सार्वत्रिक विधान वस्तुनिष्ठदृष्ट्या सिद्ध झालेले नाही. अनेक देशांत कायद्यामुळेच सत्ताधारी, उद्योगपती किंवा प्रभावशाली व्यक्तींवरही कारवाई झालेली उदाहरणे आहेत, तर काही ठिकाणी कायद्याची अंमलबजावणी कमकुवत असल्याचेही दिसते. त्यामुळे वास्तव हे या दोन टोकांच्या मध्ये आहे. 

"जिसकी लाठी उसकी भैंस" – आधुनिक जगाचा अदृश्य नियम?

"जिसकी लाठी उसकी भैंस" आणि मराठीतली म्हण "बळी तो कान पिळी" या दोन्ही म्हणी मानवी समाजातील एका कटू वास्तवाकडे लक्ष वेधतात. इतिहास पाहिला तर बलवानाने दुर्बलावर सत्ता गाजवण्याची प्रवृत्ती वारंवार दिसून येते. राज्ये, साम्राज्ये, युद्धे, आर्थिक स्पर्धा आणि राजकारण या सर्व क्षेत्रांत शक्तीचा प्रभाव नाकारता येत नाही.

आज जग स्वतःला लोकशाही, मानवाधिकार, न्याय आणि कायद्याचे राज्य मानणारे म्हणते. संविधाने आहेत, न्यायालये आहेत, निवडणुका आहेत, आंतरराष्ट्रीय संस्था आहेत. परंतु अनेकदा सामान्य नागरिकाला असा प्रश्न पडतो की, जर पैसा, राजकीय प्रभाव, लष्करी ताकद किंवा मोठ्या कंपन्यांची शक्तीच अंतिम ठरत असेल, तर या संस्थांचे खरे स्थान काय?

आंतरराष्ट्रीय राजकारणात अनेकदा मोठी राष्ट्रे आपल्या हितासाठी निर्णय घेताना दिसतात. आर्थिक निर्बंध, युद्धे, प्रभावक्षेत्रांची स्पर्धा आणि जागतिक राजकारणात शक्तीचे महत्त्व स्पष्टपणे जाणवते. देशांतर्गत राजकारणातही अनेकदा प्रभावशाली लोकांना सामान्य नागरिकांपेक्षा अधिक संधी किंवा संरक्षण मिळत असल्याची भावना निर्माण होते.

याचा अर्थ असा नाही की कायदा, लोकशाही किंवा समाजव्यवस्था निरर्थक आहेत. उलट, या संस्था नसत्या तर शक्तीचा गैरवापर आणखी वाढला असता. लोकशाही आणि कायद्याचे राज्य ही आदर्श व्यवस्था आहे; परंतु त्या प्रभावीपणे चालण्यासाठी स्वतंत्र न्यायव्यवस्था, पारदर्शक प्रशासन, जबाबदार माध्यमे आणि जागरूक नागरिक आवश्यक असतात. जेव्हा या संस्था कमकुवत होतात, तेव्हा "बळी तो कान पिळी" ही म्हण अधिक खरी वाटू लागते.

म्हणूनच प्रश्न लोकशाही बोगस आहे का, हा नाही; तर लोकशाही आणि कायद्याची अंमलबजावणी किती प्रभावी आहे, हा आहे. ज्या समाजात सत्ता, पैसा आणि प्रभाव यांना नियमांपेक्षा जास्त महत्त्व मिळते, तिथे जंगलराजाची भावना निर्माण होते. परंतु ज्या समाजात कायदा सर्वांसाठी समानपणे लागू होतो, तिथेच लोकशाहीचा खरा अर्थ साकार होतो.

शेवटी एवढेच म्हणता येईल की, शक्तीचे महत्त्व आजही आहे; पण सभ्य समाजाचे ध्येय असे असते की शक्तीवर कायद्याचे नियंत्रण असावे. अन्यथा "जिसकी लाठी उसकी भैंस" हा नियमच समाजाचा एकमेव नियम बनण्याचा धोका कायम राहतो.